قهوه به عنوان یکی از پرمصرفترین نوشیدنیهای جهان، همواره در کانون توجه تحقیقات پزشکی قرار داشته است. رابطه قهوه برای فشار خون نه یک پاسخ ساده «خوب» یا «مضر»، بلکه یک تعامل فیزیولوژیک پیچیده بین کافئین و بیش از هزاران ترکیب دیگر است. سالهاست که تصور رایج بر این بوده که قهوه ذاتاً برای سلامت قلب و عروق مضر است و باعث افزایش فشار خون و کلسترول میشود. اما شواهد علمی این باورها را به چالش کشیده و نشان میدهند که مصرف متعادل این نوشیدنی میتواند برای بسیاری از افراد، حتی بیماران قلبی، ایمن و حتی مفید باشد.
کافی ونتو به بررسی سازوکارهای بیولوژیکی درگیر در تعامل بین قهوه و فشار خون میپردازد تا روشن سازد که مصرف قهوه برای چه کسانی و تحت چه شرایطی میتواند مفید یا مضر باشد . تا انتها با ما همراه باشید
قهوه چه تاثیری بر فشار خون دارد؟
تأثیر قهوه بر فشار خون یک پدیده دوگانه است که به دو عامل اصلی بستگی دارد: کوتاهمدت بودن اثر کافئین (تأثیر حاد) و حضور ترکیبات محافظتی (تأثیر مزمن).
تأثیر حاد و موقتی قهوه بر فشار خون
کافئین، به عنوان محرک اصلی قهوه، میتواند فشار خون را به طور موقت افزایش دهد. در افرادی که بهندرت قهوه مصرف میکنند (افراد غیرعادی)، مصرف یک تا دو فنجان قهوه اسپرسو یا مشابه آن، ممکن است منجر به افزایش ناگهانی فشار خون سیستولیک (عدد بالای فشار خون ) و دیاستولیک (عدد پایین فشار خون) شود. این افزایش معمولاً در حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه پس از نوشیدن قهوه آغاز میشود و میتواند تا ۱۵ میلیمتر جیوه بالا برود، اما اثر آن معمولاً تا چهار ساعت پس از مصرف باقی میماند. این افزایش موقت فشار خون به دلیل تحریک شدید سیستم عصبی رخ میدهد و افرادی که حساسیت بالایی به کافئین دارند، ممکن است حتی با مصرف کم دچار تپش قلب، لرزش، یا اضطراب شوند.

تأثیر مزمن و عادتپذیری بدن، قهوه بر فشار خون
در مقابل اثر حاد، تحقیقات و نتایج مطالعات الگوی متفاوتی را نشان میدهند. در مصرفکنندگان منظم قهوه، بدن به مرور زمان نسبت به اثرات محرک کافئین مقاوم شده و به اصطلاح “عادت” میکند. این امر بدان معناست که افزایش فشار خون که در مصرفکنندگان تازه کار مشاهده میشود، در مصرفکنندگان مزمن یا دائمی قهوه به طور قابل توجهی کاهش مییابد یا به طور کلی مشاهده نمیشود.این عادتپذیری نشان میدهد که توصیههای پزشکی برای مصرف قهوه باید بر اساس سابقه مصرف فرد تنظیم شود. اگر فردی ناگهان و بدون ایجاد تحمل شروع به مصرف دوزهای بالا کند، با حداکثر ریسک افزایش فشار خون حاد مواجه خواهد بود. به همین دلیل، برای افراد جدید در مصرف قهوه، افزایش دوز مصرفی باید تدریجی باشد.
پیشنهاد می شود بخوانید: مضرات خوردن قهوه
نقش کافئین در تغییرات فشار خون
تأثیر کافئین بر فشار خون از طریق چندین مسیر رخ میدهد:
- تحریک سیستم عصبی سمپاتیک: کافئین یک ماده محرک است که مستقیماً بر سیستم عصبی مرکزی و سمپاتیک (مسئول واکنشهای “جنگ یا گریز”) تأثیر میگذارد. این تحریک باعث میشود بدن احساس هوشیاری بیشتری کند.
- آزاد شدن کاتکولآمینها: فعال شدن سیستم سمپاتیک، ترشح هورمونهای استرسی مانند آدرنالین (اپی نفرین) را به دنبال دارد.۶ آدرنالین باعث میشود قلب سریعتر پمپاژ کند و همچنین موجب انقباض رگهای خونی میشود. این دو عامل دست به دست هم داده و منجر به افزایش موقت فشار خون میشوند.
- مسدودسازی آدنوزین: کافئین از نظر ساختاری شبیه آدنوزین است و با مسدود کردن گیرندههای آدنوزین در مغز و عروق عمل میکند. آدنوزین معمولاً یک گشادکننده عروق طبیعی است و به کاهش فشار خون کمک میکند. هنگامی که کافئین این گیرندهها را مسدود میکند، مانع از انبساط طبیعی عروق شده و به افزایش فشار خون موقت کمک میکند.
با وجود اثر محرک کافئین، قهوه سرشار از ترکیبات بیواکتیو دیگر است که در بلندمدت اثرات مثبتی بر سلامت قلب میگذارند. این ترکیبات، مانند اسید کلروژنیک (CGA) و سایر آنتیاکسیدانها، خواص ضدالتهابی و محافظتکننده از قلب دارند.
تحقیقات نشان دادهاند که آنتیاکسیدانهای قهوه با خنثی کردن رادیکالهای آزاد و کاهش استرس اکسیداتیو و التهاب، به بهبود عملکرد اندوتلیال (دیواره داخلی رگهای خونی) کمک میکنند. عملکرد بهتر اندوتلیال برای حفظ فشار خون طبیعی حیاتی است؛ زیرا به عروق اجازه میدهد تا به خوبی منبسط و منقبض شوند.
در واقع، این پدیده که مصرف منظم و متعادل قهوه خطر ابتلا به بیماریهای قلبی را کاهش میدهد، به مکانیسمهای تنظیمکننده بلندمدت برمیگردد که توسط این ترکیبات غیرکافئینی فعال میشوند. این سازوکارهای محافظتی، قویتر از اثرات محرک کوتاهمدت کافئین عمل میکنند و مصرف منظم قهوه را با کاهش خطر ابتلا به دیابت نوع ۲، کاهش افسردگی و کاهش خطر بیماریهای قلبی مرتبط میسازند.
پیشنهاد می شود بخوانید: قهوه و استرس، ایا قهوه باعث استرس می شود.
فواید و مضرات مصرف قهوه برای افراد دارای فشار خون
اگرچه مصرف منظم قهوه برای افراد با فشار خون طبیعی یا کنترل شده (۱ تا ۳ فنجان در روز) بیخطر در نظر گرفته میشود ، اما در شرایط خاص، قهوه برای فشار خون بالا مضر است.
خطر بیثباتی فشار و دوز بالا
مصرف قهوه برای فشار خون بالا کنترل نشده یا درمان نشده مناسب نیست. کافئین در این شرایط میتواند باعث بیثباتی شدید و افزایش ناگهانی فشار شود. متخصصان پزشکی توصیه میکنند که افراد مبتلا به فشار خون بالا مصرف قهوه خود را محدود کنند. دستورالعملهای انجمن قلب آمریکا (AHA) حداکثر دوز مصرف کافئین را زیر ۳۰۰ میلیگرم در روز (معادل حدود ۳ فنجان) تعیین میکند. اما برای بیماران مبتلا به فشار خون بالا کنترل نشده شدید (Severe Uncontrolled Hypertension)، توصیه میشود که از مصرف بیش از ۱ فنجان قهوه در روز اجتناب شود.
همچنین، مصرف دوزهای فوقالعاده بالا (بیش از ۶ فنجان در روز) میتواند فشار خون را به طور قابل توجهی افزایش داده و به طور بالقوه خطر سکته قلبی را، بهویژه در افرادی که سابقه بیماری عروق کرونر دارند، بالا ببرد.

نقش روش دمآوری
یکی از مهمترین عوامل در تعیین قهوه برای فشار خون خوبه یا خیر، نحوه آمادهسازی آن است. قهوههایی که با فیلتر کاغذی تهیه نمیشوند (مانند اسپرسو، قهوه ترک و فرنچ پرس)، حاوی ترکیبات روغنی به نام دیترپنها (کافستول و کاهوئول) هستند.
دیترپنها ارتباط مستقیمی با افزایش سطح کلسترول بد (LDL) در خون دارند. از آنجایی که فشار خون بالا و کلسترول بالا هر دو عوامل خطر اصلی برای بیماریهای قلبی عروقی هستند، مصرف منظم قهوه فیلتر نشده در واقع یک ریسک مضاعف را به بیمار تحمیل میکند.افزایش حاد فشار خون ناشی از کافئین، به علاوه افزایش مزمن کلسترول ناشی از دیترپنها.
بنابراین، برای بیماران قلبی و عروقی، قهوه فیلتری (مانند روشهای دمآوری قطرهای یا پور اُور) انتخاب به مراتب سالمتری است، زیرا فیلترهای کاغذی این ترکیبات لیپیدی مضر را حذف میکنند، در حالی که آنتیاکسیدانهای محلول در آب و کافئین حفظ میشوند.
آیا قهوه برای فشار خون پایین خوب است؟
در نقطه مقابل، کافئین موجود در قهوه به دلیل خاصیت افزایشدهنده موقتی فشار خون، میتواند برای افرادی که از افت فشار خون رنج میبرند، مفید باشد. افزایش موقتی فشار خون که ۳۰ تا ۶۰ دقیقه پس از مصرف رخ میدهد، میتواند به مدیریت علائم حاد افت فشار خون، مانند سرگیجه یا خوابآلودگی، کمک کند. با این حال، باید توجه داشت که این اثر کوتاهمدت است و قهوه درمان قطعی برای فشار خون پایین مزمن نیست.
نکات پزشکی مهم قبل از مصرف قهوه برای بیماران فشار خونی
۱. محدود کردن دوز روزانه: مصرف بیش از دو فنجان قهوه در روز برای افراد دارای حساسیت یا فشار خون بالا توصیه نمیشود. حداکثر دوز ایمن روزانه کافئین برای بیماران قلبی معمولاً کمتر از ۳۰۰ میلی گرم است. زیادهروی در مصرف، حساسیت به کافئین را افزایش داده و احتمال بیثباتی فشار خون را بیشتر میکند.
۲. اندازهگیری منظم فشار خون: بیماران باید قبل و بعد از مصرف قهوه، فشار خون خود را اندازهگیری کنند تا به صورت شخصی از واکنش بدن خود به دوز مصرفی آگاه شوند.
۳. انتخاب نوع دانه قهوه: نوع دانه مصرفی نیز اهمیت دارد. قهوه عربیکا به طور طبیعی کافئین کمتری نسبت به روبوستا دارد. بنابراین، اگر فرد به کافئین حساس است یا با افزایش فشار خون مواجه میشود، انتخاب دانههای عربیکا توصیه میشود، زیرا قهوه برای فشار خون بالا در این حالت کمتر مضر است.
اهمیت روش دمآوری و زمان مصرف قهوه بر فشار خون
انتخاب روش دمآوری ملایمتر: برای به حداقل رساندن خطر افزایش کلسترول (LDL) و مدیریت بهتر فشار خون، اولویت باید با قهوههای فیلتر شده باشد. روشهایی مانند فرنچ پرس یا قهوه فیلتری (پور اُور) که از فیلتر کاغذی قهوه استفاده میکنند، نسبتاً کافئین کمتری آزاد میکنند و دیترپنهای مضر را حذف میکنند. در مقابل، اسپرسو و قهوه ترک کافئین و دیترپن بیشتری دارند و باید با احتیاط بیشتری مصرف شوند.
مدیریت زمان و فعالیت بدنی: بیماران مبتلا به فشار خون بالا باید به شدت از نوشیدن قهوه قبل از انجام هرگونه فعالیت سخت و شدید فیزیکی مانند وزنه برداری، دویدن یا کاردیو خودداری کنند. ترکیب اثر محرک کافئین با افزایش طبیعی فشار خون حین ورزش، میتواند منجر به اوجگیریهای ناخواسته و خطرناک فشار شود.

راهکارهای عملی برای تعدیل اثرات کافئین
برای به حداقل رساندن عوارض جانبی کافئین، مانند تپش قلب و کمآبی، میتوان از راهکارهای زیر استفاده کرد:
۱. هیدراتاسیون (نوشیدن آب): کافئین خاصیت ادرارآور دارد و میتواند باعث کمآبی شود. کمآبی بدن، غلظت خون را افزایش داده و کار قلب را برای حفظ حجم خون سختتر میکند که این وضعیت، تپش قلب ناشی از کافئین را تشدید میکند. نوشیدن یک لیوان آب همراه با قهوه نه تنها غلظت کافئین در بدن را کاهش میدهد، بلکه با کمآبی مقابله میکند.
۲. فعالیت بدنی سبک: اگر پس از مصرف قهوه، فرد دچار تپش قلب یا احساس افزایش فشار شد، یک پیادهروی کوتاه یا انجام چند حرکت کششی ساده میتواند به آرامسازی سیستم عصبی سمپاتیک و تنظیم ضربان قلب کمک کند.
۳. مصرف ویتامین C: برخی شواهد نشان میدهند که مصرف خوراکیهای غنی از ویتامین C (مانند کیوی یا پرتقال) میتواند به تسریع متابولیسم کافئین در بدن کمک کرده و اثرات جانبی آن را تعدیل کند.
در نهایت، جدول زیر اهمیت روش دمآوری را برای سلامت قلب و عروق نشان میدهد:
پیشنهاد می شود بخوانید: ارتباط قهوه با غلظت خون چیست؟
نوشیدنی های جایگزین قهوه برای کنترل فشار خون
در مواردی که فرد به کافئین حساسیت بالایی دارد یا مبتلا به فشار خون کنترل نشده است و باید مصرف قهوه را کاملاً متوقف کند، جایگزینهای زیر میتوانند هم انرژی روزانه را تأمین کرده و هم به طور فعال در کنترل فشار خون نقش داشته باشند. انتخاب جایگزین مناسب باید بر اساس هدف درمانی فرد صورت گیرد.
جایگزینهای با اثر کاهنده فشار خون
این جایگزینها نه تنها کافئین ندارند یا بسیار کم دارند، بلکه مکانیسمهای بیولوژیکی مرتبط با کاهش فشار خون را فعال میکنند:
۱. چای ترش (Hibiscus Tea): چای ترش (یا رز چینی) به دلیل محتوای غنی آنتیاکسیدانی خود (مانند آنتوسیانینها) شهرت دارد. مطالعات نشان دادهاند که این دمنوش میتواند به کاهش مستقیم فشار خون کمک کند. ترکیبات ضدالتهابی موجود در چای ترش، عملکرد دیوارههای عروق را بهبود بخشیده و به جریان آسانتر خون کمک میکنند. همچنین، این چای میتواند در مدیریت وزن، که خود یک عامل خطر مهم برای فشار خون بالا است، مؤثر باشد.
۲. آب چغندر: آب چغندر یکی از قویترین نوشیدنیهای طبیعی برای کاهش فشار خون است. چغندر سرشار از نیتراتهای غذایی است که در بدن به اکسید نیتروژن (NO) تبدیل میشوند. اکسید نیتریک یک گشادکننده عروق قوی است که باعث انبساط رگهای خونی میشود و در نتیجه فشار خون را کاهش میدهد. تأثیر آب چغندر میتواند به سرعت، در عرض ۳۰ دقیقه تا ۳ ساعت پس از مصرف، مشاهده شود.
جایگزینهای کمکافئین و بدون کافئین
اگر هدف اصلی تنها حفظ هوشیاری بدون افزایش شدید فشار خون باشد، میتوان از نوشیدنیهای با کافئین کمتر استفاده کرد:
- چای ماچا و چای سبز: این نوشیدنیها نسبت به قهوه دارای کافئین کمتری هستند و حاوی ال-تئانین هستند که میتواند به تمرکز بدون ایجاد اضطراب شدید کمک کند.
- هات چاکلت (کاکائوی داغ): کاکائو حاوی فلاونوئیدهایی است که میتوانند بر سلامت عروق تأثیر مثبت بگذارند.
- دمنوشهای گیاهی: دمنوشهایی مانند زنجبیل یا نعناع، فاقد کافئین هستند و میتوانند به عنوان یک نوشیدنی آرامشبخش و گرمایشی جایگزین قهوه شوند.

سخن پایانی
رابطه قهوه برای فشار خون نشاندهنده یک تعادل ظریف بین اثرات محرک کافئین و مزایای محافظتی آنتیاکسیدانها است. کافئین در کوتاهمدت فشار خون را بالا میبرد و این اثر در افراد غیرعادی یا بیماران با فشار خون بالا کنترل نشده، یک هشدار جدی تلقی میشود. در بلندمدت، به دلیل عادتپذیری بدن و نقش ترکیبات بیواکتیو، مصرف متعادل و منظم قهوه نه تنها خطر بیماریهای قلبی را افزایش نمیدهد، بلکه ممکن است خطر ابتلا به این بیماریها را کاهش دهد.
کلید مصرف ایمن و بهرهمندی از فواید قهوه، در اعتدال و آگاهی از جزئیات است. برای به حداقل رساندن خطرات و افزایش فواید، توصیههای تخصصی بر موارد زیر تأکید دارند:
۱. کنترل دوز: مصرف روزانه نباید از ۳۰۰ میلی گرم کافئین (حدود ۳ فنجان) تجاوز کند و برای افراد دارای فشار خون بالا کنترل نشده، محدودیت شدیدتر به زیر ۱ فنجان ضروری است.
۲. انتخاب روش دمآوری: قهوههای فیلتر شده (فیلتری، پور اُور) انتخاب بهتری هستند، زیرا با حذف دیترپنها، خطر افزایش کلسترول LDL را که یک عامل خطر قلبی عروقی است، به حداقل میرسانند. قهوه اسپرسو و ترک باید محدود شوند.
۳. پایش فردی: بیماران فشار خونی باید واکنش بدن خود را با اندازهگیری فشار خون قبل و بعد از مصرف پایش کرده و قهوه را همراه با آب کافی مصرف کنند تا اثرات ادرارآور بودن کافئین خنثی شود.
